Diagnoza nowotworowa wywołuje szok i zmusza do błyskawicznego podejmowania decyzji dotyczących ratowania życia. W tym trudnym okresie tematy związane z przyszłością, marzeniami o założeniu rodziny czy posiadaniem dzieci schodzą często na dalszy plan. Terapie przeciwnowotworowe, takie jak chemioterapia czy radioterapia, mogą negatywnie wpłynąć na funkcje rozrodcze. Współczesna medycyna dysponuje jednak skutecznymi rozwiązaniami w ramach dziedziny zwanej „onkofertility”, czyli onkopłodność.
W tym artykule dowiesz się, na czym polega zabezpieczenie płodności przed chemioterapią i radioterapią, jakie są dostępne metody dla kobiet oraz mężczyzn i do jakich specjalistów należy się zwrócić.
Czym jest onkopłodność?
Onkopłodność to prężnie rozwijająca się dziedzina medycyny z pogranicza onkologii, ginekologii oraz urologii. Jej głównym celem jest umożliwienie pacjentom onkologicznym posiadania biologicznego potomstwa po zakończeniu terapii ratującej życie.
Leczenie onkologiczne ma na celu całkowite zniszczenie szybko dzielących się komórek nowotworowych. Niestety, cytostatyki oraz promieniowanie jonizujące nie działają wybiórczo i mogą uszkadzać także prawidłowe komórki organizmu, w tym wrażliwe komórki rozrodcze (gamety), czyli plemniki u mężczyzn oraz pęcherzyki jajnikowe u kobiet. [1], [3]
Rozmowa na temat zabezpieczenia możliwości prokreacyjnych powinna odbyć się na samym początku ścieżki diagnostyczno-terapeutycznej, jeszcze przed podaniem pierwszej dawki leków. Zachowanie płodności przed terapią onkologiczną daje młodym pacjentom zarówno realną szansę na rodzicielstwo w przyszłości, jak i staje się również ważnym przypomnieniem, że po wygranej walce z chorobą czeka na nich pełnowartościowe życie.
Jak leczenie przeciwnowotworowe wpływa na układ rozrodczy?
Zrozumienie mechanizmów, przez które leczenie onkologiczne rzutuje na układy rozrodcze, pozwala świadomie podjąć decyzję o procedurach ochronnych.
Wpływ chemioterapii na płodność
U kobiet leczenie to wywołuje obumieranie komórek jajowych i przyspiesza wyczerpanie rezerwy jajnikowej, co może prowadzić do przedwczesnej niewydolności jajników, zatrzymania miesiączkowania oraz wczesnej menopauzy. Natomiast u mężczyzn cytostatyki uszkadzają nabłonek plemnikotwórczy w jądrach, prowadząc do znacznego obniżenia jakości nasienia, drastycznego spadku liczby plemników (oligozoospermia) lub ich całkowitego braku w ejakulacie (azoospermia).
Wpływ radioterapii na płodność
Radioterapia okolic miednicy mniejszej, jamy brzusznej lub całego ciała wywiera bezpośrednie działanie na narządy rozrodcze, niszcząc pęcherzyki jajnikowe u kobiet oraz tkankę jąder u mężczyzn. Co więcej, napromienianie miednicy u kobiet prowadzi często do włóknienia macicy i uszkodzenia endometrium, co w przyszłości znacząco utrudnia implantację zarodka oraz utrzymanie ciąży.
Istotnym zagrożeniem jest również promieniowanie skierowane na głowę – w rejonie przysadki mózgowej i podwzgórza może ono zaburzać wydzielanie hormonów gonadotropowych (FSH i LH), które odpowiadają za prawidłowe sterowanie pracą całego układu rozrodczego. [2], [4]
Jakie są metody zachowania płodności u kobiet chorych na choroby onkologiczne?
Do podstawowych metod należą mrożenie komórek jajowych (mrożenie dojrzałych oocytów), krioprezerwacja zarodków (po zapłodnieniu in vitro), mrożenie tkanki jajnikowej, ochrona farmakologiczna (analogi GnRH) oraz chirurgiczne przemieszczenie jajników poza pole napromieniania.
1. Mrożenie komórek jajowych (oocytów)
To najczęstsza i najbardziej uznana metoda wspierająca młode kobiety. Mrożenie komórek jajowych przed chemioterapią polega na przeprowadzeniu kontrolowanej hiperstymulacji jajników za pomocą hormonów, a następnie pobraniu dojrzałych komórek podczas krótkiego zabiegu nakłucia przezpochwowego w znieczuleniu ogólnym. Pobrane oocyty są poddawane procesowi szybkiego zamrażania i trafiają do banku komórek rozrodczych.
2. Mrożenie zarodków
Metoda zalecana kobietom pozostającym w stałych związkach. Pobrane komórki jajowe są zapładniane nasieniem partnera (lub dawcy) w procedurze in vitro, a powstałe zarodki zamraża się i przechowuje do momentu zakończenia leczenia oraz uzyskania zgody onkologa na bezpieczne rozpoczęcie starań o ciążę.
3. Mrożenie tkanki jajnikowej
Opcja przeznaczona dla pacjentek, które nie mogą odroczyć leczenia onkologicznego nawet o kilkanaście dni oraz dziewczynkom przed okresem pokwitania. Podczas zabiegu laparoskopowego pobiera się fragment lub cały jajnik, zamraża go, a po zakończeniu terapii nowotworowej tkanka jest przeszczepiana z powrotem do organizmu.
4. Farmakologiczna ochrona jajników
Polega na podawaniu analogów gonadoliberyny (GnRH) w trakcie przyjmowania chemioterapii. Leki te wprowadzają jajniki w stan czasowej „uśpienia” (sztucznej menopauzy), co ma zmniejszyć ich wrażliwość na toksyczne działanie cytostatyków. Jest to metoda uzupełniająca, która nie zastępuje zamrażania gamet.
5. Transpozycja (czyli przesunięcie) jajników
Podczas gdy planowana jest radioterapia miednicy mniejszej, chirurdzy mogą operacyjnie przemieścić jajniki wyżej w jamie brzusznej, poza bezpośrednie pole działania wiązki promieniowania. Taka ochrona jajników podczas radioterapii ogranicza ekspozycję komórek na dawkę promieni. [5]
Jak zabezpieczyć płodność u mężczyzn?
W przypadku mężczyzn proces zachowania możliwości prokreacyjnych jest prostszy, nieinwazyjny i nie wymaga odkładania w czasie leczenia nowotworu.
Mrożenie nasienia przed leczeniem onkologicznym
Standardowym i najbardziej skutecznym postępowaniem jest mrożenie nasienia przed leczeniem onkologicznym. Pacjent oddaje próbkę nasienia. Po ocenie parametrów pod mikroskopem, nasienie zostaje zamrożone i jest przechowywane w ciekłym azocie.
Zaleca się oddanie 2–3 próbek w odstępie kilku dni, jednak w sytuacjach pilnych nawet jedna próbka stanowi zabezpieczenie materiału genetycznego. W przypadku pacjentów, u których doszło już do zatrzymania spermatogenezy lub którzy nie są w stanie oddać nasienia naturalnie, możliwe jest wykonanie biopsji jądra (TESE) i pobranie plemników bezpośrednio z tkanki. [5]
Harmonogram działań – ile czasu potrzeba przed rozpoczęciem leczenia?
Procedury zabezpieczenia płodności różnią się między sobą czasem przygotowania oraz charakterem wykonania.
- Ile czasu przed chemioterapią trzeba zabezpieczyć płodność? U mężczyzn mrożenie nasienia przed leczeniem onkologicznym wymaga od 1 do 3 dni, natomiast u kobiet proces hormonalnej stymulacji i pobrania komórek jajowych zajmuje około 10–14 dni.
- Czy zabezpieczenie płodności opóźnia rozpoczęcie leczenia onkologicznego? Przy zastosowaniu nowoczesnych protokołów stymulacji (możliwych do wdrożenia w dowolnym dniu cyklu), zabieg u kobiet można przeprowadzić w ciągu dwóch tygodni, co w większości przypadków nie wpływa negatywnie na rokowanie onkologiczne i nie powoduje niebezpiecznego opóźnienia planowanej terapii. [5], [7]
Czy po leczeniu onkologicznym można zajść w ciążę?
Tak, wiele kobiet po wygranej walce z rakiem zachodzi w ciążę w sposób naturalny lub dzięki wykorzystaniu wcześniej zamrożonych komórek jajowych i zarodków.
Po zakończeniu terapii onkologicznej ważne znaczenie ma ocena rezerwy jajnikowej i ogólnej sprawności narządów miednicy mniejszej. Wykonuje się także badania hormonów (AMH, FSH) oraz ocenę USG narządów miednicy mniejszej.
Analizuje się także płodność po chemioterapii i płodność po radioterapii, aby ocenić, czy doszło do odzyskania czynności rozrodczej. Starania o dziecko należy jednak odłożyć na 6 do 24 miesięcy po zakończeniu terapii. W trakcie leczenia onkologicznego zachodzenie w ciążę jest niewskazane. [8]
Koszty i programy wsparcia – czy procedura jest refundowana?
Przez wiele lat bariera finansowa była główną przeszkodą dla młodych pacjentów. Dziś sytuacja uległa znaczącej poprawie.
Jakie są programy onkopłodności? Pacjenci przed leczeniem onkologicznym mogą bezpłatnie zabezpieczyć swoją płodność w ramach rządowego programu in vitro. Refundowane są procedury medyczne związane z pobraniem i mrożeniem komórek rozrodczych (oocytów oraz nasienia) u pacjentów przed leczeniem gonadotoksycznym. [6]
O dodatkowe aktualnie dostępne dofinansowania warto zapytać lekarza prowadzącego lub w klinice leczenia niepłodności.
Wsparcie emocjonalne i psychologiczne na drodze do rodzicielstwa
Świadomość ryzyka utraty płodności w młodym wieku stanowi olbrzymie obciążenie psychiczne. Pacjenci zmagają się z lękiem o własne życie, a jednocześnie przeżywają trudne emocje związane z poczuciem utraty kobiecości lub męskości. W tym trudnym momencie niezwykle ważne jest profesjonalne wsparcie. Pomoc psychoonkologa ułatwia porządkowanie myśli, oswojenie procesu leczenia oraz podjęcie przemyślanych decyzji dotyczących przyszłości prokreacyjnej.
Sprawdź: Znaczenie wsparcia psychologicznego w leczeniu onkologicznym – jak pomóc choremu i rodzinie?
Również bezpośrednia pomoc ze strony specjalistów od zdrowia psychicznego pomaga przejść przez ten wymagający czas. Sprawdź naszą zakładkę wsparcie psychologiczne dla chorych na raka i skorzystaj z konsultacji dostosowanych do Twoich potrzeb.
Pomoc Fundacji Cancer Fighters – nie jesteś w walce sam!
Planowanie leczenia onkologicznego wiąże się ze skomplikowanymi procedurami oraz nieprzewidzianymi wydatkami.
Fundacja Cancer Fighters niesie codzienną pomoc chorym na raka, ułatwiając pokonywanie barier organizacyjnych i finansowych. Pomagamy gromadzić fundusze na nierefundowane zabiegi medyczne, konsultacje specjalistyczne, leki oraz badania diagnostyczne.
Dowiedz się, jak łatwo możesz zostać podopiecznym fundacji, aby założyć subkonto i zyskać pewnego partnera, który pomoże Ci skupić się na tym, co najważniejsze – na powrocie do zdrowia i realizacji planów życiowych. Z pomocą medycyny oraz przy wsparciu Fundacji Cancer Fighters możesz z nadzieją patrzeć w przyszłość!
Pytania i odpowiedzi dotyczące onkopłodności
Czy chemioterapia powoduje niepłodność?
Nie zawsze, ale stwarza wysokie ryzyko czasowego lub trwałego uszkodzenia funkcji rozrodczych. Zależy to od rodzaju zastosowanych leków, ich dawki skumulowanej oraz wieku pacjenta w momencie rozpoczęcia terapii.
Jak zabezpieczyć płodność przed leczeniem onkologicznym?
Żeby zabezpieczyć płodność, należy zgłosić chęć zachowania możliwości prokreacyjnych swojemu onkologowi przed rozpoczęciem terapii. Lekarz prowadzący wydaje skierowanie do kliniki leczenia niepłodności, w której dobierana jest odpowiednia metoda.
Czy kobieta po chemioterapii może mieć dzieci?
Tak, kobieta po chemioterapii może mieć dzieci zależnie od wieku w momencie leczenia, rodzaju przyjętych leków oraz indywidualnej rezerwy jajnikowej.
Bibliografia:
[1] Gov.pl, Onkopłodność – ważny problem, [dostęp: 2026-08-18] pacjent.gov.pl/artykul/onkoplodnosc-wazny-problem
[2] Zwrotnikraka, Oncofertility – zachowanie płodności w trakcie leczenia onkologicznego, [dostęp: 2026-08-17] zwrotnikraka.pl/oncofertility-zachowanie-plodnosci/
[3] GlosPacjenta, ONKOPŁODNOŚĆ W PRAKTYCE, czyli „zielone światło” na dziecko, [dostęp: 2026-08-17] glospacjenta.pl/wydarzenia/777,onkoplodnosc-w-praktyce-czyli-zielone-swiatlo-na-dziecko
[4] Onkorodzice, Zachowanie płodności – Oncofertility, [dostęp: 2026-08-16] onkorodzice.pl/diagnoza-i-leczenie/zachowanie-plodnosci-oncofertility-2/
[5] Gov.pl, Zabezpieczenie płodności dla pacjentów onkologicznych, [dostęp: 2026-08-17] onkologia.pacjent.gov.pl/pl/pacjent/diagnoza/zabezpieczenie-plodnosci-dla-pacjentow-onkologicznych
[6] Onkonet, Bezpłatne zabezpieczenie płodności dla pacjentów onkologicznych – program działa, ale wielu o tym nie wie, [dostęp: 2026-08-17] onkonet.pl/n_n_onkoplodnosc_program.php
[7] Podyplomie, Zachowanie płodności u chorych onkologicznych, [dostęp: 2026-08-18] podyplomie.pl/czasopisma/ginekologia-po-dyplomie/2020/06/zachowanie-plodnosci-u-chorych-onkologicznych-update-2020?srsltid=AfmBOooDSl8iFHbgacr85yRj_SmecwK17uX68336jyfFow9FGXu8XnA0
[8] Zwrotnikraka, Oncofertility. Szansa na ciążę po leczeniu onkologicznym, [dostęp: 2026-08-17] zwrotnikraka.pl/szansa-na-ciaze-po-leczeniu-onkologicznym/
Last modified: 2026-09-04
