Wczesne wykrycie choroby nowotworowej może uratować życie – to fakt, którego nie da się podważyć. Dlatego tak ważną rolę w opiece zdrowotnej pełnią badania przesiewowe nowotworów oraz badania profilaktyczne nowotworów. Ich celem jest identyfikacja osób zagrożonych chorobą, zanim jeszcze pojawią się pierwsze objawy.
W Polsce świadomość znaczenia badań przesiewowych rośnie, ale wciąż zbyt wiele osób zgłasza się do lekarza dopiero wtedy, gdy nowotwór jest już zaawansowany.
W tym artykule przybliżamy, co to są badania przesiewowe i profilaktyczne, jakie są między nimi różnice oraz które z nich warto wykonywać regularnie – zarówno w przypadku kobiet, jak i mężczyzn.
Czym są badania przesiewowe i profilaktyczne? Poznaj różnice
Choć terminy te bywają używane zamiennie, badania przesiewowe nowotworów i badania profilaktyczne nowotworów różnią się zakresem i celem.
- Co to są badania przesiewowe? To testy wykonywane u osób bez objawów choroby, mające na celu jej wczesne wykrycie w populacji ogólnej lub określonej grupie ryzyka. Pozwala to na szybsze wdrożenie leczenia i zwiększenie szans na wyleczenie.
- Z kolei badania profilaktyczne w kontekście nowotworów to szersze pojęcie – obejmuje również edukację zdrowotną, wywiad lekarski, kontrolę stylu życia i działania zapobiegawcze.
- Czym są badania przesiewowe w ramach opieki profilaktycznej? To działania systemowe, finansowane często przez państwo lub samorządy, skierowane do wybranych grup wiekowych. Przykładowo: mammografia dla kobiet w wieku 50–69 lat czy kolonoskopia po 50. roku życia. Warto znać różnicę, ponieważ obie grupy badań mają wspólny cel – zapobiegać zgonom na raka poprzez wczesne rozpoznanie zmian nowotworowych. [1]
Badania profilaktyczne w nowotworach – dlaczego są tak ważne?
Rak rozwija się często przez długi czas bezobjawowo. Dlatego regularne badania profilaktyczne w nowotworach pozwalają wykryć zmiany, zanim staną się poważnym zagrożeniem.
Pomoc chorym na raka w zaawansowanym stadium jest trudna i kosztowna, dlatego najważniejsze jest, by do takich sytuacji nie dopuszczać. Profilaktyka daje szansę na zachowanie zdrowia i życia, a także zmniejsza koszty leczenia ponoszone przez system opieki zdrowotnej.
Sprawdź: Diagnoza nowotworu – co dalej? Pierwsze kroki po usłyszeniu trudnej diagnozy
Kobiety powinny pamiętać o takich badaniach jak cytologia, USG piersi, mammografia czy badanie ginekologiczne. Mężczyźni natomiast powinni regularnie kontrolować prostatę (np. badanie PSA), a także wykonywać USG jąder i badania per rectum.
Niezależnie od płci warto też badać znamiona skórne, wykonywać RTG klatki piersiowej oraz morfologię krwi z markerami nowotworowymi – choć te ostatnie nie są badaniami przesiewowymi, mogą stanowić element diagnostyki uzupełniającej.
Badania przesiewowe a nowotwory – kto powinien je wykonywać i kiedy?
Badania przesiewowe są dedykowane głównie osobom zdrowym, które nie odczuwają żadnych niepokojących objawów. Zazwyczaj obejmują osoby w określonym przedziale wiekowym lub z grup podwyższonego ryzyka (np. z obciążeniem genetycznym).
Co wykrywa badanie przesiewowe? Jego celem jest wychwycenie zmian przedrakowych lub bardzo wczesnych stadiów nowotworów, które można skutecznie leczyć.
Zbiórki na leczenie nowotworów Cancer Fighters sprawiają, że wiele osób otrzymuje wsparcie finansowe w dostępie do terapii, zakupu leków czy dojazdów do ośrodków specjalistycznych.
Jakie są przykłady badań przesiewowych?
W Polsce są to:
- cytologia (rak szyjki macicy)
- mammografia (rak piersi)
- kolonoskopia (rak jelita grubego)
- niskodawkowa tomografia komputerowa płuc (dla palaczy)
- badania skóry w ramach akcji profilaktycznych. [1]
Często są one finansowane z budżetu państwa i wykonywane bezpłatnie w określonym wieku. Warto korzystać z takich programów – regularność i systematyczność badań to najskuteczniejsza forma obrony przed rakiem.
Przeczytaj: Profilaktyka nowotworów – czy można zmniejszyć ryzyko zachorowania?
Jakie badania profilaktycznie warto wykonać w kierunku wykrycia na raka?
W praktyce oznacza to zestaw testów i badań obrazowych, dostosowanych do wieku, płci oraz indywidualnych czynników ryzyka. U kobiet podstawą jest regularna cytologia, USG piersi (od 25. roku życia) oraz mammografia (po 50.). Wskazane są też badania ginekologiczne i kontrola znamion skórnych. U mężczyzn należy monitorować stan prostaty, jąder oraz ogólny stan zdrowia przez badania krwi i moczu. [2], [3]
Coraz więcej osób interesuje się też markerami nowotworowymi.
Czy badanie markerów nowotworowych jest refundowane przez NFZ? W uzasadnionych przypadkach – tak, ale nie są to badania przesiewowe, lecz diagnostyczne, wykonywane po stwierdzeniu nieprawidłowości. Dlatego nie zastępują one klasycznych testów profilaktycznych i nie powinny być traktowane jako jedyna forma kontroli. Najlepszym podejściem jest połączenie badań z obserwacją własnego organizmu i regularnymi konsultacjami z lekarzem rodzinnym.
Sprawdź: Najczęstsze objawy raka. Co powinno Cię zaniepokoić?
Jak w ramach fundacji Cancer Fighters wspierać innych?
Nie każdy ma dostęp do specjalistycznych badań i szybkiej diagnostyki – dlatego tak ważne są organizacje wspierające pacjentów onkologicznych. Fundacja Cancer Fighters to jedno z miejsc, które oferuje pomoc chorym na raka, zarówno na etapie diagnozy, jak i leczenia.
Wiele ciekawych informacji możesz znaleźć na stronie: Na czym polega szybka ścieżka onkologiczna?
Jako fundacja nie tylko pomagamy, ale też edukujemy – m.in. w zakresie badań przesiewowych i profilaktycznych. Pokazuje, że wcześnie wykryta choroba to nie wyrok. To również przypomnienie, że regularne badania profilaktyczne nowotworów i badania przesiewowe nowotworów to najskuteczniejsza broń, jaką dziś mamy przeciwko rakowi.
Źródła:
- Ministerstwo Zdrowia. Profilaktyczne badania przesiewowe. Pacjent.gov.pl. [online]. [dostęp: 2025‑08‑09].
- Ministerstwo Zdrowia / Narodowy Instytut Onkologii. Badania profilaktyczne. Onkologia.pacjent.gov.pl. [online]. [dostęp: 2025‑08‑09].
Last modified: 2025-09-08
